چهارشنبه 25 فروردین 1395 / 17:42|کد خبر : 704|گروه : اجتماعی

جستاری در ساختار دستور زبان اورامی/

تقابل صورت های اشاری و تمایز معنایی جایگاه در زبان هورامی

تقابل صورت های اشاری و تمایز معنایی جایگاه در زبان هورامی

تقابل صورت های اشاری در درک افعالی چون راه رفتن در زبان هورامی به وفور استفاده شده و حائز اهمیت فراوانی است و با توجه به جغرافیای منطقه، اختلاف ارتفاع در بسیاری از افعال هورامی وارد شده و کاربرد می یابند.

به گزارش اورامانات، پرسش اصلی در این جستارآن است که نشان دهد،تفاوت بنیادی سه اصطلاح زیر در زبان هورامی چیست و تقابل صورت های اشاری چه تمایز معنایی در زبان هورامی ایجاد می‌کنند؟

 pawᵭasava      awᵭasavaĉ        awᵭasava

۱) pawᵭasava: ĉnȃrêw inȃ pawᵭasava

۲) ĉawᵭasava: ĉnȃrêw inȃ ĉawᵭasava

۳) awᵭasava: ĉnȃrêw inȃ awᵭasava

در اینجا قبل از پرداخت بحث اصلی، لازم است معانی اصطلاحات مورد بحث و دیگر اصطلاحاتی چند از این دست و در این حوزه معنایی، جهت آن دسته از خوانندگان عزیز که به زبان مورد بحث آشنا نبوده یا آن دسته از خوانندگان هورامی زبانی که اصطلاحات مذکور را بدون واهمه و اغلب اوقات بجای همدیگر بکار می برند روشن گردد.

• این دست (iᵭas)                    آن دست (awᵭas)

• از این دست (piᵭas, piᵭasana)    از آن دست (awᵭas, awᵭasana)

• به این دست (iᵭas)         به آن دست (ĉawᵭas، ĉawᵭasawa، awᵭasĉ)

همانطور که مشاهده می گردد با تغییر موقعیت گوینده و مخاطب، وضعیت به کار بردن اصطلاحات فوق هم با اضافه شدن پسوند یا پیشوند مکانیاب[۱] تغییر کرده و در واقع این، همان لطافت و کاربرد هنرمندانه زبان هورامی بنا به مقتضیات جغرافیایی آن می باشد. جهت بیان وضعیت  êᵭ (این)، ȃᵭ (آن) و در همین راستا در زبان هورامیina، naȃ و  ûnaهم وجود دارند. همانطوری که اُگریدی می گوید[۲]: عوامل کاربرد شناسی مربوط به تعبیر و تفسیر جمله می‌تواند شامل دانش ما از بافتی که در آن جمله ادا می‌شود، از جمله محیط فیزیکی یا وضعیت شود. همه زبان ها دارای صورت هایی هستند که کاربرد و تعبیر و تفسیر آنها بستگی به جایگاه گوینده ویا شنونده در وضعیت خاصی دارد. [ البته لازم به ذکر است که در زبان هورامی علاوه بر موارد مذکور حتی وضعیت فیزیکی مخاطب و اینکه امر مورد بحث ساکن یا متحرک باشد، در تفسیر معنایی گفتگوی مورد اشاره تأثیر به سزایی دارد].

واژه هایی بسان این، اینجا (نزدیک گوینده) در مقابل آن و آنجا (نزدیک شنونده یا دور از گوینده) نمونه ای از این صورت ها هستند که صورت های اشاری مکانی نامیده می شوند. وی در ادامه خاطر نشان می کند: زبان انگلیسی در بیان تقابل های صورت های اشاری دارای تمایزی دوگانه است. اما بسیاری از زبان ها دارای دستگاهی سه گانه هستند که ممکن است (بسته به آن زبان) نسبت به فاصله از گویشور، مخاطب و یا هر دو حساس باشد.

جدول زبان های دارای تمایز سه گانه در صورت های اشاری (به نقل از منبع مذکور)

زبان    این    آن    آن در آنجا

اسپانیایی    este    ese    aquel

ژاپنی    Kono    sono    ano

کره ای    i    ku    ce

پالائوا    tia    tilecha    se

ترکی    /bu/    /Su/    /o/

با مقایسه ای گذار مشاهده می شود در هورامی چنین تمایزی دارای پنج وجه بصورت زیر و حتی در برخی موارد بیشتر هم می باشد:

زبان    این    این (نزدیکتر)    آن    آن در آنجا    آن در آنجا (کمی دورتر)

هورامی    êď    Ina    ȃď    ȃna    ûna

همانطور که بر می آید، تفاوت این سه اصطلاح به جایگاه کاربرد و به نوعی جغرافیای کاربردشان بر می گردد. توضیح اینکه بجز آیتم فاصله که این ور و آن ور است؛ اختلاف ارتفاع جغرافیایی نیز در این امر دخیل می باشد. بیشتر برای مناطق کوهستانی و جایی که دره های v شکل باشد، بصورت ذیل کاربرد دارند:

 ۱- اگر کار و عملی که به آن اشاره می شود، حرکتی در آن باشد، « pawᵭasana » بکار می رود.lȋhôn « pawᵭasana » mȋlô . (لهون از آن دست می رود. اشاره به دورتر از گوینده)، یعنی نمی توان گفت: lȋhon ĉawᵭasava/ ĉawᵭasana mȋlô!! یا همچنین می توان گفت: lȋhôn awᵭasana mȋlô!!. (از نظر دستوری درست اما فاقد کاربرد می باشد).

۲- برای شیئی ساکن (بدون تحرک و بیشتر برای غیر جانداران) می توان از هر سه واژه استفاده کرد.

۱) pawᵭasava: ĉnȃrêw inȃ pawᵭasava

۲) ĉawᵭasava: ĉnȃrêw inȃ ĉawᵭasava

۳) awᵭasava: ĉnȃrêw inȃ awᵭasava

در این حالت، اگر فعل یا کردار مورد بحث دارای حرکت باشد، بیشتر «pawᵭas» به همراه پسوند «نه» بکار می رود: ȃnȃ lȋhôn ȃmȃ pawᵭasana . در چنین حالاتی حتی نمی توان pawᵭasva بکار برد، یعنی با پسوند«وه». اما اگر بی حرکت باشد، بیشتر  ĉawᵭas بکار برده می شود: awᵭasavaĉȃnȃ  یا awᵭasava niŝtanaraĉ.  در حالی که در این حالت هم، نمی توان گفت: pawᵭasva niŝtanara .

awᵭas wřȃn : آندست ورا است. (روستای ورا)

awᵭas wřȃn : آندست ویران شده است. (ریزش کرده است).

می توان حالت اول را با «ĉawᵭas» نیز بکار برد، اما برای حالت دوم هر چند از نظر نگارشی درست می باشد اما از نظر معنایی فاقد کاربرد می باشد. (توجه به این نکته مهم و از نظر زبان شناسی کاربردی حائز اهمیت فراوانی است).

Yô piᵭasna o Yô pawᵭasna  : (یکی از این دست و یکی از آن دست). دارای کاربرد

Yô iᵭasna o Yô awᵭasna: (دارای همان معنا). بندرت کاربرد

Yô ĉiᵭasna o Yô ĉawᵭasna: (دارای همان معنا). اصلاً بکار برده نمی شود. در حالیکه اگر ریشه به همان صورت، باشد، اما پسوند عوض شود، دارای معنا و کاربرد هم هست: Yô ĉiᵭasva o Yô ĉawᵭaswa. با کمی اختلاف معنا: (یکی این دست، یکی آن دست).

۳-با پیشوند بکار رفته در هر یک از کلمات نامبرده یا پیشوندی که با هر کدام از این کلمات می آید، معنای آنها تفاوت پیدا می کند:

الف) i «das» . aw «das». در ترکیب و تلفظ محلی «ᵭas»

ب) iĉ «das». awĉ «das»

ج) pi «das». paw «das»

در هنگام ترکیب با پسوند، هم کاربرد و طرز عملکرد آنها تفاوت می یابد:

الف) ئی «das». ئهو «das»ۀنه

ب) چی «das». چۀو «das»ۀوه

ج) پی «das». پۀو «das»ۀنه

۴- چنین بنظر می رسد که مورد ج یعنی (پی «das». پۀو «das») حالت میانه دوتای قبلی است. یعنی حالت الف و ب بصورت ویژه و منفرد بکار می روند، در حالیکه فرم ج با هر دو حالت بکار می رود. (البته با کمی احتیاط، نه در تمام موارد).

۵- جهت این مدخل مثال های فراوانی در زبان و ادب هورامان وجود دارد، اما به جهت آنکه بحث بیشتر از این طولانی و خسته کننده نشده و خواننده هم حوصله پیگیری بحث را داشته باشد، مبحث فوق در اینجا بسته خواهد شد. ذکر این نکته هم خالی از لطف نیست: جهت این دسته اصطلاحات و امثالهم که نمونه آنها در هورامی به وفور می باشند، به نوع کار و عملی که از آنها می خواهیم، بکارگیری آن هم فرق می کند و ربطی به لهجه نداشته و جزو ساختارهای ریشه دار هورامی می باشند.

مثلاً گفته می شود: mȃngaŝawa ŝô£aŝ dȃbêwa iᵭas. مهتاب شعله اش به این دست تابانده بود، داده بود.

نمی شود گفت: mȃngaŝawa ŝô£aŝ dȃbêwa ĉiᵭasیا mȃngaŝawa ŝô£aŝ dȃbêwa piᵭas در حالی که نمی توان گفت: mȃngaŝawa ĉawᵭasva/ ĉawᵭasva trifaŝ ay

در حالی که ظاهر جمله بنظر درست می آید و از نظر نگارشی دستور زبان هورامی هیچ مشکلی ندارد؛ در حالیکه از نظر معنایی بعید بنظر می رسد (فاصله دور از زمین). چون جهت فاصله ماه تا زمین مفهوم (چی «das». چۀو «das» یا  ئی «das». ئۀو «das») فاقد وجاهت معنایی می باشد.

معرف ها تنها عنصری نیستند که کاربرد، تعبیر و تفسیرشان مستلزم اشاره به مشخصه های وضعیت است. به عنوان مثال تقابل صورت های اشاری در درک افعالی چون راه رفتن در زبان هورامی به وفور استفاده شده و حائز اهمیت فراوانی است.به عنوان نمونه: با توجه به جغرافیای منطقه، اختلاف ارتفاع در خیلی از افعال هورامی وارد شده و کاربرد می یابند.

در زبان فارسی و چه بسا بیشتر زبان های دیگر هم  برای مخاطب قرار دادن فردی جهت راه رفتن تنها یک حالت وجود دارد: راه بیا (حالتی مثل: راه بیافت). اما در هورامی با توجه به اینکه گوینده دارای چه اختلاف ارتفاعی نسبت به مخاطب باشد؛ سه حالت پیش می آید. (در یک سطح شیبدار، مثلاً دامنه کوه مد نظر باشد)

گوینده ارتفاع بیشتری نسبت به مخاطب داشته باشد:  bô řȃwr یا bô řȃwhôr به معنی: راه بیافت به طرف بالا

گوینده ارتفاع کمتری نسبت به مخاطب داشته باشد:  bô řȃra به معنی راه بیافت به طرف پایین گوینده و مخاطب هم سطح باشند. (روی یک سطح مسطح):  bô řȃna به معنی راه بیافت. از بعد دیگر خاصیت ذاتی هورامی به گونه ای است که توانایی تشخیص مکان و جهت جغرافیایی در جمله گوینده واضح و مشخص است. مخاطب کنار ماست: kôgana mȋli (از کدام طرف می-روی: ترجمه ای ناقص!!). مخاطب از ما دور است؛ مثلاً از راه تلفن:kôgana maydȇ (از کدام طرف می آیید). خاصیت خود فعل و پسوند «نه» که به آخر فعل می چسپد، بازگو کننده سمت و سو و جهتی است که گوینده در نظر داشته و برای مخاطب هم روشن است. روشن است که فرد می گوید از کدام سمت، سو، جهت، طرف می آید و نیازی به به کار بردن این کلمات اخیر را ندارد. تازه به کار بردن این کلمات هم معنی تمام و کمال گوینده و مخاطب را افاده نمی کند. به طور مثال اگر متکلم در نودشه بوده و مخاطب در مریوان باشد (ارتباط از راه تلفن) و متکلم به فرد مورد نظر بگوید kôgana maydȇ  ؛ مشخص است که منظور از یکی از طرق زیر است: مریوان – نودشه. مریوان –  هورامان – نودشه. و یا مریوان- سنندج و در نهایت نودشه.

مواردی از این دست بیش از پیش بر فرضیه ساپیر- ورف که می گوید؛ زبان بر اساس نیاز به انطباق با محیط های مادی و فرهنگی شکل می گیرد و ما طبیعت را آن گونه می بینیم که زبان مادریمان (که آن هم نشأت گرفته از جغرافیای پیرامون است) معین کرده است. (نقل به حافظه)

ajyôm: فکر می کنم. تصورم این است

marajyôm: فکر نکنم. فکر نمی کنم. تصورم این نیست. این کلمه به تنهایی نشان می دهد که این زبان چنان توانایی را داراست که چند کلمه را با هم ترکیب کرده و یک کلمه با همان معنی و مفهوم را بسازد. از زیباترین و نادرترین زبان هاست.

 متاسفانه در این موارد و خیلی از موارد دیگر فرد بدون تفکر درباره ساختار زبان مورد بحث از ساختار وارداتی زبان فارسی یا سورانی استفاده کرده و با تعمیم آن به هورامی ضربات سختی را بر پیکره زبان وارد می کند. در همین جمله مثلا” از حروف «س» و «ز»  به جای همدیگر استفاده کرده و در جواب این کار خیلی ساده اظهار می دارد که حروف مذکور به جای همدیگر بکار می روند. در حالیکه طبق نمونه ساده زیر از دهها مثال موجود، تفاوت چشمگیر آن فرسنگ ها فاصله است:

lȋhôn hôrsawa: لهون برخاست

lȋhôn hôrzawa: لهون برخیز (فعل امر). تفاوت آشکار و محرز می باشد.

خصوصیات ممیزه در هورامی با اضافه کردن پسوندهای ŝana, pôna, pwa, pôra  و نیز پیشوندهای hôr,  ara, awa, anaو موارد دیگر از این دست را به فرصت دیگر موکول می کنیم.

—————–

پاورقی

[۱] . برای اولین بار و توسط اینجانب پیشنهاد می¬گردد.

[۲] . ویلیام  اُگریدی، مایکل دابروولسکی، مارک آرُنف؛ درآمدی بر زبانشناسی معاصر، ترجمه علی درزی، انتشارات سمت، تهران، چاپ پنجم، ۱۳۹۱ص ۳۰۶

منابع:

[۱] . ویلیام  اُگریدی، مایکل دابروولسکی، مارک آرُنف؛ درآمدی بر زبانشناسی معاصر، ترجمه علی درزی، انتشارات سمت، تهران، چاپ پنجم، ۱۳۹۱

هورامان زبانی شیرین

نویسنده: کورش امینی

--

سپاس از «ابراهیم شمس»

--

نکته: نویسنده مقاله از لهجه اورامی تحت عنوان زبان مستقل یادکرده که بنا به امانت در انتشار به همان صورت آورده شده ، وگرنه تاکنون مستقل بودن این لهجه از زبان کُردی حداقل از نظر زبانشناسان تایید نشده است.

منبع اصلی سایت: شاهو خبر

انتهای پیام/





برچسب ها :

زبانشناسیهورامیاورامیتفاوت بنیادیدرک افعالیاورامان

نظرات کاربران :

امیر [چهارشنبه 25 فروردین 1395 | 21:47] پاسخ

ویچو زاناو چیشو وات؟

مریوانی [پنجشنبه 26 فروردین 1395 | 08:01]

متاسفم برات امیر خان

فرزاد [دوشنبه 31 خرداد 1395 | 08:53] پاسخ

ده ست وه ش بو براله گیان فره عال بی یاخوا قه له مت ره نگین و به رده وام بو

اداک [دوشنبه 31 خرداد 1395 | 08:55] پاسخ

فره سپاس کاکه کوروش وه شه ویس هزار سلامی پی تو باوانم

سجادی [دوشنبه 31 خرداد 1395 | 08:56] پاسخ

ده س وه ش پی زه حمه تی که کیشته نت به راسی فره عال بی

دیدگاه های ارسالی شما، پس از تایید توسط مدیریت در وب سایت منتشر خواهد شد.
پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد.

نام *
 

کد امنیتی
 
   
Hawramanat Telegran Channel


آخرین اخبار
پربازدیدترین های یک ماه اخیر